• Font size:
  • Decrease
  • Reset
  • Increase

ته‌تاروجه‌نكیزخان چه‌ند تێبینیه‌ك له‌سه‌ر نوسینه‌كانی(راغب السرجاني)

 

مێژووی ئومه‌تی ئیسلام مێژوویه‌كی قوڵه‌ بۆقوڵایی زه‌مه‌ن و سه‌ره‌تای ئه‌و مێژوه‌ له‌گه‌ڵ 

هاتنی پێغه‌مبه‌ری خۆشه‌ویستمان ده‌ستپێناكات، به‌ڵكو له‌گه‌ڵ هاتنی ئاده‌م على نبینا وعلیه الصلاه‌ والسلام ده‌ستی پێكردووه‌...

 

الحمد لله وكفی والصلاةوالسلام علی نبیه المصطفی

اما بعد:

مێژووی ئومه‌تی ئیسلام مێژوویه‌كی قوڵه‌ بۆقوڵایی زه‌مه‌ن و سه‌ره‌تای ئه‌و مێژووه‌ له‌گه‌ڵ هاتنی پێغه‌مبه‌ری خۆشه‌ویستمان ده‌ستپێناكات، به‌ڵكو له‌گه‌ڵ هاتنی ئاده‌م على نبینا وعلیه الصلاه‌ والسلام ده‌ستی پێكردووه‌، هیچ ئومه‌تێكیش خاوه‌ن مێژوویه‌كی ڕاست نیه‌ وه‌ك مێژووی ئومه‌تی ئیسلام خوای په‌روه‌ردگار- سبحانه وتعالى- باسی به‌سه‌رهاتی پێغه‌مبه‌ران و ڕووخانی ژیاروو عاقیبه‌ی كوفرو میحنه‌ت و خۆڕاگری بڕوادارانی كردووه‌ له‌قورئانی پیرۆز، كه‌ بێگومان ئه‌وانه‌ هه‌مووی زاده‌ی به‌رده‌وامی ڕێیه‌و په‌ندو عیبره‌ت له‌هه‌ڵه‌كان و سوود وه‌رگرتن له‌ هه‌نگاوه‌ ڕاسته‌كانه‌، له‌دوای ته‌واو دابه‌زینی قورئان و وه‌فاتی پێغه‌مبه‌ری خۆشه‌ویستمان - صلى الله علیه وسلم، دیسان مێژووی ئیسلام تایبه‌تمه‌ندی خۆی هه‌یه‌و ڕووداوه‌كان ده‌ستی پاك و دڵی پڕ له‌باوه‌ڕ به‌ ئه‌مانه‌ته‌وه‌ نه‌قڵی كردوون مێژووه‌كه‌ی ئیمام الطبری و ئیمام ابن كەثیر و امام ابن الاثیر و مه‌قریزی و ابن خەله‌كان و.. به‌ڵگه‌ی زیندوون له‌سه‌ر ئه‌و ڕاستییه‌.

یه‌كێك له‌و ڕووداوه‌ دڵ ته‌زێنانه‌ی كه‌ مێژووی ئیسلامی تۆماری كردووه‌ هێرشه‌كه‌ی جه‌نكیزخانه‌، هێرشی جه‌نكیزخان بۆ سه‌ر جیهانی ئیسلامی كاره‌ساتێكی گه‌وره‌ بوو سه‌ره‌ڕای ڕق و قینی ئه‌هلی كوفر دژ به‌جیهانی ئیسلامی، هه‌ڵه‌ی حاكمێكی نا حه‌كیمیش ڕێخۆشكه‌ری ئه‌و هێرشه‌ بوو. ڕووداوه‌كه‌ ئه‌وه‌نده‌ دڵته‌زێنه‌ ئیمام ابن الاثير ڕه‌حمه‌تی خوای لێبێ بۆچه‌ند ساڵێك  قه‌ڵه‌می داناوه‌ و نه‌یتوانیوه‌ باسی ئه‌و ڕووداوه‌ بكات، بۆیه‌ ده‌فه‌رموێ: (( لقد بقيت عدة سنين معرضاً عن ذكر هذه الحادثة استعظاماً لها، كارهاً لذكرها، فأنا أقدم إليه رجلاً وأؤخر أخرى، فمن الذي يسهل عله أن يكتب نعي الإسلام والمسلمين، ومن الذي يهون عليه ذكر ذلك؟ فيا ليت أمي لم تلدني، ويا ليتني مت قبل حدوثها وكنت نسياً منسياً، إلا أني حثني جماعة من الأصدقاء على تسطيرها وأنا متوقف، ثم رأيت أن ترك ذلك لا يجدي نفعاً، فنقول: عمت الخلائق، وخصت المسلمين، فلو قال قائل: إن العالم مذ خلق الله سبحانه وتعالى آدم، وإلى الآن، لم يبتلوا بمثلها؛ لكان صادقاً، فإن التواريخ لم تتضمن ما يقاربها ولا ما يدانيها)) [الكامل في التاريخ ٥/٣٠٤]. 

له‌و ڕۆماندا جێی دڵخۆشی یه‌ كه‌سانێك هه‌بن خه‌ریكی لێكۆڵینه‌وه‌ی  مێژووی ئیسلامی بن  به‌ئینصافه‌وه‌ باس له‌ڕووداوه‌كان بكه‌ن،  په‌ند له‌هه‌ڵه‌كان وه‌رگیرێ و سوودمه‌ندیش بین به‌ هه‌نگاوه‌ ڕاسته‌كان.

(راغب السرجاني) یه‌كێكه‌ له‌و به‌رێزانه‌ی باسی له‌ڕووداوه‌كه‌ی ته‌تار كردووه‌، خه‌ڵكێكی زۆریش گوێبیستی ووتاره‌كانی بوو، كتێبه‌كه‌شی (قصة التتار من البداية الى عين جالوت) ڕه‌واجێكی زۆری هه‌یه‌، به‌ڵام كه‌مال ته‌نها بۆ كتێبی خوای په‌روه‌ردگاره‌ سبحانه وتعالى وه‌ ته‌نها كتێبه‌كه‌ی ئه‌و  بێهه‌ڵه‌یه‌،  (راغب السرجاني)  له‌كتێبه‌كه‌ی دوو هه‌ڵه‌ی كردووه‌ گرنگه‌ سه‌رنجی بۆ ڕاكێشین.

یه‌كه‌م: ده‌رباره‌ی كوشتنی بازرگانه‌كان له‌لایه‌ن خه‌وارزم شاوه‌.

دووه‌م: ده‌رباره‌ی به‌دره‌دین لوئ لوئ حاكمی نینوی.

به‌ڵام پێش ئه‌وه‌ی باس له‌و دوو خاڵه‌ بكه‌ین گرنگه‌ تیشك بخه‌ینه‌ چه‌ند بابه‌تێكی په‌یوه‌ندار:-

یه‌كه‌م: ئیمام (ابن خلدون) ڕه‌حمه‌تی خوای گه‌وره‌ی لێبێ خاوه‌نی بیردۆزه‌ی ته‌مه‌نی ده‌وڵه‌ته‌، واته‌ چۆن مرۆڤ ته‌مه‌نی هه‌یه‌ و سه‌ره‌تا لاوازه‌و دواتر به‌هێز ده‌بێ  و دیسان به‌ره‌و لاوازی ده‌وڕوات ئاواش ده‌وڵه‌ته‌كان له‌ته‌مه‌نیاندا به‌و قۆناغانه‌ تێده‌په‌ڕن. لێره‌ گرنگه‌ ئه‌و پرسیاره‌ بكه‌ین ئایا ده‌توانین بڵێین ده‌وڵه‌تی ئیسلامی به‌ته‌مه‌ن ببوو توانای خۆڕاگرتنی نه‌بوو به‌رامبه‌ر به‌ ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی ته‌تار كه‌ ده‌وڵه‌تێكی  گه‌نج و سه‌ره‌تای هێزی بوو هه‌ر بۆیه‌  ئه‌و ڕووخانه‌ی به‌ خۆوه‌ بینی؟

بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌و پرسیاره‌ ده‌بێت له‌ڕوانگه‌ی قورئانه‌وه‌ سه‌یری هۆكاری ڕووخان و سه‌ركه‌وتن بكه‌ین و ئه‌و هۆكارانه‌ بخوێنینه‌وه‌ كه ‌ده‌وڵه‌ت ده‌ڕوخێنن و ئه‌و خاڵانه‌ش له‌خۆ بێنینه‌ دی كه‌ هۆكاری بونیاتنان و سه‌ركه‌وتنن.

خوای په‌روه‌ردگار سبحانه وتعالى ده‌فه‌رموێ: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ (٧) وَالَّذِينَ كَفَرُوا فَتَعْسًا لَهُمْ وَأَضَلَّ أَعْمَالَهُمْ (٨) ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَرِهُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأَحْبَطَ أَعْمَالَهُمْ (٩)} مامۆستا ئه‌حمه‌دی كاكه‌ مه‌حمود ڕه‌حمه‌تی خوای لێبێ ده‌فه‌رموێ: (( ئه‌ی ئه‌وانه‌ی ئیمان و باوه‌ڕتان هێناوه‌ دڵنیا بن ئه‌گه‌ر ئێوه‌ یارمه‌تی ئایینه‌كه‌ی خوا بده‌ن، ئه‌وا بێگومان خوایش یارمه‌تی ئێوه‌ ده‌داو، به‌سه‌ر دوژمنتاندا سه‌رتان ئه‌خات، و پێكانتان له‌جێگاكانی جه‌نگدا به‌زه‌فه‌رو ته‌مكین له‌زه‌ویدا جێگیر ده‌كات)) [ بڕوانه‌ ته‌فسیری ڕامان].

واته:‌ به‌پێی نزیك بوونه‌وه‌ی ئێمه‌ له‌سه‌رخستنی ئیسلام ئه‌وه‌نده‌ش له ‌سه‌ركه‌وتن نزیك ده‌بینه‌وه‌، به‌قه‌د دووركه‌وتنه‌وه‌شمان له‌و ئیسلامه‌ ئه‌وه‌نده‌ له‌ هه‌زیمه‌ و شكه‌ست نزیك ده‌بینه‌وه‌. هه‌ر لۆیه‌ خوای په‌روه‌ردگار ده‌فه‌رموێ: { وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَلَكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْنَاهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٩٦)} الاعراف. ئه‌گه‌ر خه‌ڵكی گوندو شاره‌كان باوه‌ڕیان هێناباو له‌خوا ترسابان ده‌رگای ئاسمانمان له‌ڕوو واڵا ده‌كردن و به‌ره‌كه‌تیان بۆ داده‌به‌زی، به‌ڵام كوفریان كرد به‌كرده‌وه‌ خراپه‌كانی خۆیان له‌ناویانمان برد.

واته‌ كرده‌وه‌ی موسڵمان هه‌م دواڕۆژی هه‌م حاڵه‌تی ژیانیشی بۆ دیاری ده‌كات.

خوای په‌روه‌ردگار كه‌ باسی (سبأ)  ده‌كا ده‌فه‌رموێ: {لَقَدْ كَانَ لِسَبَأٍ فِي مَسْكَنِهِمْ آيَةٌ جَنَّتَانِ عَنْ يَمِينٍ وَشِمَالٍ كُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّكُمْ وَاشْكُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ (١٥) فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ (١٦) ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِمَا كَفَرُوا وَهَلْ نُجَازِي إِلَّا الْكَفُورَ (١٧)} سبأ  

خه‌ڵكی  (سبأ)  له ‌نازو نیعمه‌تی زۆردا ده‌ژیان خوای گه‌وره‌ سبحانه وتعالى ژیانێكی خۆش و ڕزقێكی زۆری بۆ دابین كردبوون، پشتیان له‌ دین كرد، ئه‌و (اعراض)ە  تۆڵه‌ی به‌دوادا هات و خۆشی ژیانیان لێتێك چوو خاك و وڵاتیان نوقمی ژێر ئاو كه‌وت، ڕه‌ز و باخه‌كانیان له‌ دارو دره‌ختی به‌ردار گۆڕدرا بۆ داری دڕكدار و بێبه‌ر ئه‌وە ئاكامی تاوان و دوور كه‌وتنه‌وه‌یان بوو له‌و ئیسلامه‌.

 نوح  پێغه‌مبه‌ر -على نبينا وعليه الصلاة والسلام- ده‌فه‌رموێته‌ قه‌ومه‌كه‌ی:{ ثُمَّ إِنِّي أَعْلَنْتُ لَهُمْ وَأَسْرَرْتُ لَهُمْ إِسْرَارًا (٩) فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كَانَ غَفَّارًا (١٠) يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا (١١) وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ وَيَجْعَلْ لَكُمْ جَنَّاتٍ وَيَجْعَلْ لَكُمْ أَنْهَارًا (١٢)}.   به‌ئاشكراو به‌نهێنی به‌قه‌ومه‌كه‌ی ووت داوای لێبوردن له‌خوای گه‌وره‌ بكه‌ن خوای په‌روه‌ردگار لێبورده‌یه‌، ده‌روی ئاسمانتان بۆ ده‌كاته‌وه‌و به‌ره‌كه‌ت ده‌خاته‌ ماڵ و مناڵتان و ده‌تان كات به‌خاوه‌ن باخ و كانیاو.

ئه‌وه‌و ده‌یان به‌ڵگه‌ی تر له‌قورئانی پیرۆزو فه‌رموده‌كانی پێغه‌مبه‌ری خۆشه‌ویست هاتووه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ پابه‌ند بوون به‌ ئیسلام و هه‌وڵدان بۆی ده‌بێته‌ مایه‌ی بردنه‌وه‌ی دواڕۆژوو خۆشی و سه‌ركه‌وتن له‌و دونیایه‌، ئه‌و مژدانه‌ش بۆ نه‌وه‌یه‌كی تایبه‌ت نیه‌ به‌ڵكو بۆ موسڵمانه‌ تا ڕۆژی دوایی، ئینجا گه‌ر هات و له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌ت پابه‌ند بوون به ‌ئه‌حكامی شه‌رع له‌ئارا دابوو خه‌ڵكی حاكم و مه‌حكوم خه‌می ئه‌و ئیسلامه‌یان له‌به‌ردابوو بێگومان ته‌مه‌نی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ به‌ره‌كه‌تی تێده‌كه‌وێ و جیل به‌جیل ته‌مه‌نی درێژ ده‌بێ، ئه‌فرادانی له‌جیلێكدا ته‌مه‌نی خۆیان به‌سه‌ر ده‌به‌ن و ده‌مرن به‌ڵام ته‌مه‌نی ده‌وڵه‌ته‌كه‌ به‌رده‌وام ده‌بێت به‌ته‌مه‌نی جیلی دوای ئه‌وان، بۆیه‌ ته‌مه‌نی ده‌وڵه‌ت گه‌ر به‌و شێوه‌یه‌ بێ ناكرێ به‌راوورد بكرێت له‌گه‌ڵ ته‌مه‌نی مرۆڤ، جه‌سته‌ی مرۆڤ زه‌مه‌ن كاری تێده‌كات موسڵمان بێ یا كافر هه‌ر ده‌بێ بمرێ به‌ڵام ده‌وڵه‌ت گه‌ر موسڵمان بێ پێكه‌وه‌ هه‌موو بۆ خوا بصولحێن و سته‌میان له‌نێودا نه‌بێ ئه‌گه‌ری درێژ بوونه‌وه‌ی ته‌مه‌نی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ له ‌ئارا دایه‌ تا ئه‌و كاته‌ی له‌و ڕێیه‌ لاده‌ده‌ن، ئه‌وه‌یان خاڵێكه‌ ڕۆڵی سه‌ره‌كی ده‌بێنێ له‌ سه‌ركه‌وتن و شكه‌ست هێنان.

دووه‌م: خاڵێكی تریش ده‌كرێ به‌كورتی تیشكی بخه‌ینه‌ سه‌ر، هێرشی ته‌تاره‌كان ژیاری ئیسلامیان نه‌ڕووخاند به‌ڵكو ده‌وڵه‌تی ئیسلامیان ڕووخاند، ژیاری ئیسلامی له‌ خودی ده‌قه‌كانه‌ و هه‌ڵقولاوی فیكری به‌شه‌ری نین، ده‌قه‌كانی قورئانی پیرۆز و فه‌رمووده‌كانی پێغه‌بمه‌ری خۆشه‌ویستمان- صلى الله عليه وسلم- به‌شێوه‌یه‌كی هه‌نده‌ كامڵ و ته‌واو په‌یوه‌ندیه‌كانی نێوان مرۆڤ ڕێك ده‌خه‌ن و ئه‌رك و مافه‌كانی بۆ دیاری ده‌كا، كه‌هیچ به‌رنامه‌یه‌كی هه‌ڵقوڵاوی فیكری به‌شه‌ر ناتوانێ ئه‌و هه‌ده‌فانه‌ بپێكێ، بۆیه‌ ده‌كرێ ده‌وڵه‌تی ئیسلامی بڕۆخێ به‌ڵام ژیاری ئیسلامی قه‌ت ناڕووخێ. بۆیه‌ هه‌ڵه‌ین گه‌ر پێشكه‌وتنی زانستی  و حه‌زاره‌ت له‌یه‌ك جودانه‌كه‌ینه‌وه‌ ده‌شێ خه‌ڵكانێك له‌ڕووی زانستییه‌وه‌ پێش كه‌وتوو بن له‌هه‌مان كاتدا دڕنده‌و ناشارستانی بن، هه‌روه‌كو ده‌شێ خه‌ڵكانێكی شارستانی دوا كه‌وتوو له‌زانست بن. كه ‌ئه‌وه‌ش بابه‌تێكی جودایه‌ له‌شوێنی تر به‌پشتیوانی خوای گه‌وره‌ تیشكی ده‌خه‌ینه‌ سه‌ر.

كه‌وابوو هه‌ڵه‌یه‌ كه‌سێك بڵێ ته‌تاریه‌كان ژیاری ئیسلامیان ڕووخاند، به‌ڵكو ئه‌وان ده‌وڵه‌تی ئیسلامی یان ڕووخاند.

سێیه‌م: خوێندنه‌وه‌ی مێژووی ئیسلامی و وردبوونه‌وه‌ لێی ده‌تگه‌ێنیته‌ ئه‌و ڕاستیه‌ی كه‌ هه‌موو شكستێك مه‌رج نییه‌ هۆكاره‌كه‌ی گه‌وره‌یی  هێزی دوژمن بێت، به‌ڵكو زۆرجار گوناهه‌كانمان ڕۆلی سه‌ره‌كی له‌ شكستهێنان ده‌بینێ و بێ فه‌رمانی خوای گه‌وره‌  ترسناك تر ده‌بێ له‌هێزی دوژمن. قورئانی پیرۆزیش زۆر به‌ڕوونی ئاماژه‌ی به‌و ڕاستیه‌ كردووه‌ خوای په‌روه‌ردگار كه‌ باسی جه‌نگی ئوحود ده‌كا ده‌فه‌رموێ: { أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٦٥)} ال عمران. واته‌: ئه‌وه‌ی به‌سه‌ر موسڵمانان داهات هه‌ڵه‌ی موسڵمانان بوو، سیره‌ش باس له‌وه‌ ده‌كا هه‌ندێك له ‌هاوه‌ڵه‌كان سه‌ری شاخه‌كه‌یان چۆڵكرد و فه‌رمانی پێغه‌مه‌ریان شكاند صلي الله عليه وسلم، كه‌وابوو فشار و پیلانی دوژمن و هه‌ڵه‌و لاوازی خۆمان  هه‌ردووك به‌شدار ده‌بن له ‌شک‌ست، زانینی ئه‌و ڕاستیه‌ش موسڵمان له‌و قه‌یرانه‌ ده‌ردێنێ كه‌ زۆرجار ناسه‌ركوتووی خۆی بخاته‌ پاڵ پیلانی دوژمن.

دوای تیشك خستنه‌ سه‌ر ئه‌و سێ خاڵه‌ ده‌گه‌رێینه‌وه‌ سه‌ر دوو تێبینیه‌كه‌ له‌سه‌ر نوسینه‌كه‌ی (راغب السرجاني).

 

هۆكاری هێرشه‌كه‌ی جه‌نكیز خان

ده‌رباره‌ی هۆكاری هێرشه‌كه‌ی جه‌نكیز خان ( راغب السرجاني) ده‌ڵێ:

(( و كان جنكيزخان في شبه اتفاق مع ملك خوارزم (محمد بن خوارزم شاه) على حسن الجوار، ومع ذلك فلم يكن جنكيزخان من أولئك الذين يهتمون بعقودهم، أو يحترمون اتفاقياتهم، ولكنه عقد هذا الاتفاق مع ملك خوارزم ليؤمّن ظهره إلى أن يستتب له الأمر في شرق آسيا، أما وقد استقرت الأوضاع في منطقة الصين ومنغوليا، فقد حان وقت التوسع غرباً في أملاك الدولة الإسلامية!..))  واته:‌ جه‌نكیز خان له ‌نیمچه‌ په‌یمانێك دابوو له‌گه‌ڵ خه‌وارزم شاه گه‌رچی جه‌نكیزخان له‌و كه‌سانه‌ نه‌بوون كه‌ په‌یمان بپارێزن، به‌ڵام ئه‌و په‌یمانه‌ی بۆ ئه‌وه‌ بوو تاكێشه‌كانی تری حه‌ل كات دوای یه‌كلاكردنه‌وه‌ی كێشه‌كانی ناوچه‌ی چین و مه‌نغولیا كاتی ئه‌وه‌ هات ڕوو بكاته‌ وڵاته‌ ئیسلامی یه‌كان، واته‌ جه‌نكیزخان به‌دوای به‌هانه‌یه‌ك گه‌ڕاوه‌ بۆ هێرش ‌كردنی سه‌ر وڵاته‌ ئیسلامیەكان و په‌یمانه‌كه‌ی بشكێنێ.

هه‌روه‌ها ده‌ڵێ: ((ولكن.. حتى تكون الحرب مقنعة لكلا الطرفين، لابد من وجود سبب يدعو إلى الحرب، وإلى الادعاء بأن الاتفاقيات لم تعد سارية، وقد بحث  "جنكيزخان " عن سبب مناسب، ولكنه لم يجد... ولكن - سبحان الله - لقد حدث أمر مفاجئ بغير إعداد من جنكيزخان!!.. وهذا الأمر المفاجئ يصلح أن يكون سبباً مقنعاً للحرب.. نعم، لقد جاء هذا السبب مبكراً بالنسبة لإعداد جنكيزخان ولرغبته، ولكن لا مانع من استغلاله.. ولا مانع أيضاً من تقديم بعض الخطوات في خطة الحرب، وتأخير بعض الخطوات الأخرى..)) به‌ڵام بۆئه‌وه‌ی جه‌نگ جێی قه‌ناعه‌تی هه‌ردوو لابێ ده‌بێ هۆكارێك هه‌بێت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ په‌یمانه‌كان هیچ ڕیزێكی نه‌ماوه‌، جه‌نكیزخان گه‌ڕا به‌دوای هۆكارێك به‌ڵام نه‌یدۆزیه‌وه‌... به‌ڵام له‌نكاو كارێكی ناچاوه‌نراو كراو هاته‌ پێش  به‌بێ ئه‌وه‌ی جه‌نكیزخان ده‌ستی تیا هه‌بێ، ئه‌و كاره‌ ناچاوه‌ڕوان كراوه‌ ده‌شێ ببێته‌ مایه‌ی شه‌رێكی موقنیع... به‌ڵێ ئه‌و هۆكاره‌ خۆی هێنا پێشه‌وه‌ گه‌رچی زوو بوو له‌هاوكێشه‌كه‌ی جه‌نكیزخان به‌ڵام ئه‌وه‌ نه‌بووه‌ مایه‌ی ئه‌وه‌ی ئه‌و هه‌له‌ نه‌قۆزێته‌وه‌. ئینجا ده‌ڵێ: (( ما هي الذريعة التي دخل بها  "جنكيزخان " أرض خوارزم شاه؟! لقد ذهبت مجموعة من تجار المغول إلى مدينة  "أوترار " الإسلامية في مملكة خوارزم شاه.. ولما رآهم حاكم المدينة المسلم، أمسك بهم وقتلهم!..)) به‌ڵام ئه‌و به‌هانه‌یه‌ چ بوو كه‌ جه‌نكیزخان پێی هاته‌ خاكی خه‌وارزم شاه‌، چه‌ند بازرگانێكی مه‌غۆل هاتنه‌ شاری  أوترار (otrar) ، حاكمی ئه‌و شاره‌ چاوی به‌و بازرگانانه‌ كه‌وت گرتیانی و كوشتنی. ئینجا ده‌ڵێ: (( أما عن سبب قتلهم.. فقد اختلف المؤرخون في تفسير هذه الحادثة: فمنهم من يقول: إن هؤلاء ما كانوا إلا جواسيس أرسلهم جنكيزخان للتجسس على الدولة الإسلامية أو لاستفزازها، ولذلك قتلهم حاكم مدينة أوترار..)). ده‌رباره‌ی هۆكاری كوشتنیان مێژوونوسان چه‌ند بۆچونێكی جیاوازیان ده‌رباره‌ی ئه‌و ڕووداوه‌ هه‌یه‌، هه‌ندێك له‌مێژوونوسان ده‌ڵێن ئه‌وانه‌ سیخور بوون و جه‌نكیزخان بۆ سیخوری له‌سه‌ر ده‌وڵه‌تی ئیسلامی ڕه‌وانه‌ی كردبوون هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌ش بوو حاكمی شاری اوترار كوشتنی. (( ومنهم من يقول: إن هذا كان عمداً كنوع من الرد على عمليات للسلب والنهب قام بها التتار في بلاد ما وراء النهر، وهي بلاد خوارزمية مسلمة..))  هه‌ندێكیش ده‌ڵێن ئه‌وه‌ وه‌ك وه‌ڵامێكی ئه‌و كرده‌وه‌ دزین و فه‌رهودیه‌ بوو كه‌ ته‌تاریه‌كان پێی هه‌ڵده‌ستان... ومنهم من يقول: إن هذا كان فعلاً متعمداً بقصد استثارة التتار للحرب، ليدخل خوارزم شاه بعد ذلك منطقة تركستان، والتي هي في ملك التتار آنذاك.. وإن كان هذا الرأي مستبعداً؛ لأن  "محمد بن خوارزم شاه " لم تكن له أطماع تذكر في أرض التتار.. هه‌ندێكش ده‌ڵێن ئه‌و كاره ‌بۆ ئه‌وه‌بوو ته‌تاریه‌كان بكێشێته‌ نێو شه‌ڕو تاوه‌كو خه‌وارزم شاه‌ بچێته‌ ناوچه‌ی توركستان كه‌ ئه‌وكات له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی ته‌تاره‌كان بوو گه‌رچی ئه‌و بۆچونه‌ دووره‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی (محمد بن خوارزم شاه)هیچ ته‌ماعێكی له‌ خاكی ته‌تاره‌كان نه‌بوو .. وكل ما كان يريده هو العهد على بقاء كل فريق في مملكته دون تعدٍّ على الآخر... ئه‌وه‌ی ده‌یویست پابه‌ندبوونی هه‌ردوو لابوو به‌په‌یمانه‌كه ‌و به‌بێ ده‌ستدرێژی كردن بۆسه‌ر خاكی  ئه‌وه‌ی تر.. ومنهم من قال: إن خوارزم شاه طمع في أموال التجار فقتلهم لأجلها.. كل هذه احتمالات واردة، لكن المهم في النهاية أن التجار (أو الجواسيس) قد قُتلوا.. وه‌ هه‌شه‌ ده‌ڵێ: خه‌وارزم شاه ته‌ماعی له‌ماڵی بازرگانه‌كان كرد و كوشتنی، هه‌موو ئه‌و ئه‌گه‌رانه‌ له‌ئارادایه‌ به‌ڵام ئه‌وه‌ی گرنگه‌ بازرگانه‌كان یان سیخوره‌كان كوژران.

ئه‌و قسانه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی بێ سه‌رچاوه‌ن دكتۆر(الصلابي یش هه‌ر هه‌مان قسان ده‌كا، به‌ڵام ئاماژه‌ی به‌هیچ سه‌رچاوه‌یه‌ك نه‌كردووه‌، به‌ڵكو ئاماژه‌ی ته‌نها به‌ نوسینه‌كه‌ی (راغب السرجاني) كردووه‌. [بڕوانه‌ كتێبی: المغول ( التتار ) بين الانتشار والإنكسار.ص ٨٧ ].

لێره‌دا ده‌ڵێین مێژوو نوسانی ئیسلام خه‌ڵكی ڕاستگۆو له‌خوا ترس و شاره‌زای دین بووینه‌ به‌ ئه‌مانه‌ت سه‌یری ڕووداوه‌كانیان كردوه‌و وه‌كو خۆی گێراویانه‌ته‌وه‌ نه‌وه‌ك ڕووداوه‌كان بخه‌نه‌ چوارچێوه‌ی فیكرو ته‌سه‌وری خۆیان، ئه‌وان كوفریان ناسیوه‌ به‌ڵام بوختانیان بۆ كوفر هه‌ڵنه‌به‌ستاوه‌ هه‌میشه‌: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (٨)} المائدة.   له‌به‌ر چاو بووه‌.  به‌عه‌دل ڕه‌وانه‌ كراون و به‌عه‌دلیش ڕه‌فتاریان كردووه‌، ئه‌وه‌ش گه‌وره‌ترین تایبه‌تمه‌ندی مێژووی ئیسلامییه‌، سه‌رچاوه‌كان ده‌ڵێن خه‌وارزم شاه تاوانبار بوو ئه‌ویش ده‌ستی سه‌ره‌كی هه‌بوو له‌ هه‌ڵگیرسانی فیتنه‌كه‌ی بۆیه‌ زه‌روره‌ گه‌شتێك بكه‌ین به‌سه‌رچاوه‌كاندا.

یه‌كه‌م:  البداية والنهاية.

 [...وسبب دخولهم نهر جيحون أن جنكزخان بعث تجارا له ومعهم أموال كثيرة إلى بلاد خوارزم شاه يبتضعون له ثيابا للكسوة، فكتب نائبها إلى خوارزم شاه يذكر له ما معهم من كثرة الاموال، فأرسل إليه بأن يقتلهم ويأخذ ما معهم، ففعل ذلك، فلما بلغ جنكزخان خبرهم أرسل يتهدد خوارزم شاه، ولم يكن ما فعله خوارزم شاه فعلا جيدا، فلما تهدده أشار من أشار على خوارزم شاه بالمسير إليهم، فسار إليهم وهم في شغل شاغل بقتال كشلي خان].

واته‌: هۆكاری په‌رینه‌وه‌یان له‌ڕووباری جیحون ئه‌وه‌بوو جه‌نكیزخان چه‌ند بازرگانێكی به‌پاره‌یه‌كی یه‌كجار زۆر ڕه‌وانه‌ی وڵاتی خه‌وارزم شاه كردبوو، یه‌كێك له‌حاكمی وڵاته‌كانی خه‌وارزم شاه چاو ده‌بڕێته‌ پاره‌كانیان نامه‌یه‌ك ده‌نێرێ بۆ خه‌وارزم شاه باسی زۆری ئه‌و ماڵه ‌ده‌كات كه‌ له‌گه‌ڵیانه‌، ئه‌ویش ده‌ڵێ بیانكوژن و ماڵه‌كانیشیان ببه‌ن ئه‌وه‌بوو بازرگانه‌كان ده‌كوژرێن، كه‌ هه‌واڵه‌كه‌ ده‌كاته‌ جه‌نكیزخان خه‌ڵكێك ده‌نێرێته‌ لای خه‌وارزم شاه و هه‌ڕه‌شه‌ی لێده‌كا، ئیمام (ابن كثير) ڕه‌حمه‌تی خوای لێبێ ده‌فه‌رموێ: [ ولم يكن ما فعله خوارزم شاه فعلا جيدا]  ئه‌وه‌ی خه‌وارزم شاه كردی شتێكی باش نه‌بوو.

ئینجا خه‌وارزم شاه به‌وه‌نده‌ ناوه‌ستێ له‌وكاته‌ی جه‌نكیزخان خه‌ریكی شه‌ری (كشلي خان)  بوو خه‌وارزم شاه هێرش ده‌كاته‌ سه‌ریان و له‌شه‌رێكی چوار ڕۆژیدا كه ‌نزیكه‌ی ٢٠٠٠٠ موسڵمان شه‌هید ده‌كرێن و دوو ئه‌وه‌نده‌ش ته‌تاره‌كان ده‌كوژرێن و شه‌ڕه‌كه‌ هه‌نده‌ خوێناوی بوو ئه‌سپ هه‌ڵده‌خلیسكا له‌سه‌ر خوێن، دوای ئه‌و شه‌ڕه‌ چوار ڕۆژییه‌ سوپای هه‌ردوو لا ده‌كشێنه‌وه‌و خه‌وارزم شاه خۆی له‌ بوخارا و سه‌مه‌رقه‌ند قایم ده‌كا.  

لێره‌دا ئیمام (ابن كثير) زۆر به‌ڕاشكاوی باسی هۆكاری شه‌ره‌كه‌ ده‌كاو هۆكاری په‌ڕینه‌وه‌ی سوپاكه‌ی جه‌نكیزخان  ده‌داته‌ پاڵ كوشتنی بازرگانه‌كان.

ئنجا ئیمام (ابن كثير) ڕه‌زاو ڕه‌حمه‌تی خوای گه‌وره‌ی لێبێ كه‌ دێته‌ سه‌ر باسی مردنی جه‌نكیزخان ده‌فه‌رموێ: [ ولكن كان البداءة من خوارزم شاه، فإنه لما أرسل جنكيزخان تجارا من جهته معهم بضائع كثيرة من بلاده فانتهوا إلى إيران فقتلهم نائبها من جهة خوارزم شاه، وهو والد زوجة كشلي خان، وأخذ جميع ما كان معهم، فأرسل جنكيزخان إلى خوارزم شاه يستعلمه هل وقع هذا الامر عن رضى منه أو أنه لا يعلم به، فأنكره وقال له فيما أرسل إليه: من المعهود من الملوك أن التجار لا يقتلون لانهم عمارة الاقاليم، وهم الذين يحملون إلى الملوك ما فيه التحف والاشياء النفيسة، ثم إن هؤلاء التجار كانوا على دينك فقتلهم نائبك، فإن كان أمرا أمرت به طلبنا بدمائهم، وإلا فأنت تنكره وتقتص من نائبك].

[ فلما سمع خوارزم شاه ذلك من رسول جنكيزخان لم يكن له جواب سوى أنه أمر بضرب عنقه فأساء التدبير، وقد كان خرف وكبرت سنه، وقد ورد الحديث  " اتركوا الترك ما تركوكم  " فلما بلغ ذلك جنكيزخان تجهز لقتاله وأخذ بلاده، فكان بقدر الله تعالى ما كان من الامور التي لم يسمع بأغرب منها ولا أبشع]. (البداية والنهاية ١٣/١٣٩) واته‌: ده‌ستپێك له‌ خه‌وارزم شاه بوو كه‌ جه‌نكیزخان بارزگانه‌كان ڕه‌وانه‌ی وڵاتی جه‌نكیزخان ده‌كا به‌ماڵێكی زۆرو ده‌گه‌نه‌ ئێران، والی ئه‌و وڵاته‌ ده‌یانكوژێ والی ئه‌و وڵاته‌ باوكی (كشلی خان) بوو  كشلي خان يەكيَك بوو لە دوژمنەكانی جەنكيزخان هه‌موو ماڵه‌كانیان ده‌با. ئینجا جه‌نكیزخان نێرراو ده‌نێرێته‌ لای خه‌وارزم شاه  داوا ده‌كاو ده‌یه‌وێ بزانێ ئه‌وه‌ی ئه‌نجام درا به‌ره‌زامه‌ندی ئه‌و بووه‌ یا لێی بێئاگابووه‌ و پێی ده‌ڵێ: له‌عاده‌تی مه‌لیكه‌كان كه‌ بازرگان ناكوژرێن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌وان ئاوه‌دانی وڵات ده‌كه‌ن و ئه‌وانیشن شتی به‌هاو به‌نرخ ده‌گه‌ینه‌ مه‌لیكه‌كان، ئینجا ئه‌و بازرگانانه‌ له‌سه‌ر ئاینی ئێوه‌ بوون جێگره‌كه‌ی تۆ ئه‌وانی كوشتووه‌، گه‌ر به‌فه‌رمانی تۆ بووه‌ ئه‌وا داوای خوێنه‌كه‌یان ده‌كه‌ین،  گه‌ر نا ئه‌وا ناڕه‌زایی خۆت ده‌ربڕه‌و تۆڵه‌ له‌جێگره‌كه‌ت وه‌رگره‌.

كه‌ خه‌وارزم شاه گوێ بیستی ئه‌و قسانه‌ ده‌بێ له‌ نوێنه‌ره‌كه‌ی جه‌نكیزخان وه‌ڵامه‌كه‌ی ئه‌وه‌بوو فه‌رمان ده‌كا  له‌گه‌رده‌نی نێرراوه‌كه‌ی جه‌نكیز خان بده‌ن.

ئینجا لێره‌ش (راغب السرجاني)  هه‌ڵه‌یه‌كی تر ده‌كا و ده‌ڵێ: [ ووصل النبأ إلى جنكيزخان، فأرسل رسالة إلى  "محمد بن خوارزم شاه " يطلب منه تسليم القتلة إليه حتى يحاكمهم بنفسه، ولكن  "محمد بن خوارزم شاه " اعتبر ذلك تعدياً على سيادة البلاد المسلمة؛ فهو لا يسلم مجرماً مسلماً ليحاكم في بلدة أخرى بشريعة أخرى..غير أنه قال: إنه سيحاكمهم في بلاده.. فإن ثبت بعد التحقيق أنهم مخطئون عاقبهم في بلاده بالقانون السائد فيها وهو الشريعة الإسلامية..]

 [وهذا الكلام وإن كان منطقياً ومقبولاً في كل بقاع الأرض إلا أنه بالطبع لم يكن مقنعاً لجنكيزخان.. أو قل: إن جنكيزخان لم يكن يرغب في الاقتناع؛ فليس المجال مجال حجة أوبرهان أو دليل.. حقيقة الأمر أن جنكيزخان قد أعد لغزو بلاد المسلمين خططا مسبقة.. ولن يعطلها شيء.. وإنما كان يبحث فقط عن علة مناسبة، أو شبه مناسبة، وقد وجد في هذا الأمر العلة التي كان يريدها...]

واته‌: دوای ئه‌وه‌ی هه‌واڵی كوشتنی بازرگانه‌كان ده‌گاته‌ جەنكيزخان  نوێنه‌ری ده‌نێرێته‌ لای خه‌وارزم شاه و داوای ته‌سلیم كردنی بكوژان ده‌كا تا خۆی دادگاییان بكا، به‌ڵام خه‌وارزم شاه ئه‌وه‌ به‌دەستدرێژی كردنه‌ سه‌ر سه‌روه‌ری وڵاتی ئیسلام له‌قه‌ڵه‌م ده‌دا، ئه‌و تاوانبارێكی موسڵمان ته‌سلیم ناكا تاوه‌كو له‌وڵاتێكی ترو به‌شه‌ریعه‌تێكی تر دادگای بكرێ، به‌ڵام ئه‌و ووتی خۆی له‌وڵاتی خۆی دادگاییان ده‌كا، دوای لێكۆڵینه‌وه‌ له‌گه‌ڵیان و ده‌ركه‌وت تاوانبارن ئه‌وا ئه‌و كات له‌وڵاتی خۆی دادگایان ده‌كا به‌یاسای ئه‌و وڵاته‌ كه ‌شه‌ریعه‌تی ئیسلامه‌.

جا ئه‌وه‌ی سه‌یره‌ لێره‌دا ( راغب السرجاني) ئه‌و قسانه‌ی له‌كوێ هێناوه‌ له‌كام سه‌رچاوه‌ ئاخر ئیمام (ابن كثير) زۆر به‌ڕاشكاوی ده‌فه‌رموێ: (( جه‌نكیزخان له‌ڕێی نوێنه‌ره‌كه‌یه‌وه‌ به‌خه‌وارزم شاه ده‌ڵێ كوشتنی بازرگانه‌كان گه‌ر به‌فه‌رمانی تۆ بووه‌ ئه‌وا داوای خوێنه‌كه‌یان ده‌كه‌م گه‌ر به‌فه‌رمانی تۆش نه‌بووه‌ ئه‌وا خۆت تۆڵه‌كه‌یان له‌ جێگره‌كه‌ت بسه‌نه‌وه‌... فإن كان أمرا أمرت به طلبنا بدمائهم، وإلا فأنت تنكره وتقتص من نائبك... ئینجا خه‌وارزم شاه به‌ڕاستی ئه‌و كه‌سه‌ نه‌بووه‌ كه‌ ئاماده‌نه‌بێ موسڵمانێك ته‌سلیم به‌ غه‌یره‌ موسڵمان بكاو موڵكی خۆی له‌سه‌ر دابنێ، مێژووی خه‌وارزم شاه پڕه‌ له‌كوشتنی موسڵمان له‌پێناوی ڕاگرتن و به‌رده‌وامی و فراوانكردنی حوكم و ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی، ئاخر ئه‌و خه‌وارزم شاه‌ بوو به‌هێزێكی گه‌وره‌وه‌ به‌ڕێكه‌ت بۆ ڕوخاندنی خیلافه‌تی ئیسلامی و حوكمی خۆی بگه‌ینێته‌ به‌غدا، به‌ڵام به‌هۆی سه‌ختی كه‌ش و هه‌واو بارینی به‌فرو بارانێكی زۆر نه‌یتوانی پیلانه‌كه‌ی بهێنێته‌ دی و سوپاكه‌ی تێكشكا و گه‌ڕایه‌وه‌ شوێنی خۆی، به‌هه‌رحاڵ خوێندنه‌وه‌ی مێژووی ده‌وڵه‌تی خه‌وارزمییه‌كانیش كه‌فاله‌تی ئه‌و ڕاستیه‌ ده‌كه‌ن.

 لێره‌دا ده‌ڵێن له‌عنه‌تی خوای گه‌وره‌ له‌ جه‌نكیزخان بێت خوێنی هه‌زارا موسڵمانی ڕشت و هه‌زارا ئافره‌تی موسڵمانی به‌ كه‌نیزه‌ بردو هه‌زاران شارو گوندی موسڵمانانی كاوڵ كرد، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش هیچ بوختانی بۆ هه‌ڵنابه‌ستین و نامانه‌وێ مێژووی ئیسلامی ڕه‌سه‌نایه‌تی خۆی له‌ده‌ست بدات و ئیمامه‌كان چۆن باسی ڕووداوه‌كانیان كردووه‌ ئێمه‌ش وای ده‌گه‌یه‌نین.

دووه‌م : ( تاريخ الإسلام للإمام الذهبي)

خوارزم شاه ورُسل جنكيز خان:

[وفيها عاد السلطان خوارزم شاه محمد إلى نيسابور، وأقام بها مدة وقد بلغه أن التتار خذلهم الله تعالى قاصدون مملكة ما وراء النهر، وجاءه من جنكس خان رسلٌ وهو محمود الخوارزمي، وخواجا علي البخاري، ومعهم من طرف هدايا الترك من المسك وغيره، والرسالة تشتمل على التهنئة بسلامة خوارزم شاه، ويطلب منه المسالمة والهدنة، وقال: إن) الخان الأعظم يسلم عليك ويقول: ليس يخفى علي عظم شأنك، وما بلغت من سُلطانك، ونفوذ حكمك على الأقاليم، وأرى مسالمتك من جملة الواجبات، وأنت عندي مثل أعز أولادي، وغير خاف عنك أنني ملكت الصين، أنت أخبرُ الناس ببلادي، وإنها مثارات العساكر والخيول، ومعادن الذهب والفضة، وفيها كفاية عن طلب غيرها، فإن رأيت أن نعقد بيننا المودة، وتأمر التجار بالسفر لتعم المصلحتين فعلت] واته‌: دوای ئه‌وه‌ی خه‌وارزم شاه ده‌گه‌رێته‌وه‌ نه‌یسابوور ماوه‌یه‌ك له‌وێ ده‌بێت هه‌واڵی ئه‌وه‌ی  پێده‌گا ته‌تاره‌كان - خوا ڕیسوایان كات- مه‌خسه‌دیان وڵاتی ئه‌و دیوی ڕوباره‌و نوێنه‌ری جه‌نكیزخانیش دێنه‌ لای كه ‌ناویان (مه‌حمود الخوارزمی و خه‌واجا علی البخاری) بوون دیاری جۆراوجۆریان پێبوو و نامه‌یه‌كی جه‌نكیزخانیان پێبوو به‌خێرهاتنه‌وه‌ی خه‌وارزم شاه ده‌كات و دەڵێ: لای من شاردراوه‌ نییه‌ گه‌وره‌یی تۆ و فراوانی ده‌سه‌ڵاتت به‌سه‌ر ده‌وروبه‌رت وا ده‌بینم ئاشتی له‌گه‌ڵ تۆ واجیبه‌ تۆش لای من وه‌كو عه‌زیزترین مناڵه‌كانمی، لای تۆش شاردراوه‌ نیه‌ كه‌ من بووم به‌خاوه‌نی چین ئه‌تۆش شاره‌زای وڵاتی منی كانگای سه‌رباز و ئه‌سپ و كانزاو ئاڵتون وزیوه‌، وڵاتی من بایی ئه‌وه‌ی تیایه‌ كه‌ ڕوونه‌كه‌مه‌ وڵاتی تر، گه‌ر ده‌بینی ده‌با په‌یوه‌ندی ته‌بایی له‌ نێوانمان ببه‌ستین و ڕێ به‌ بازرگانه‌كان بده‌ین تا به‌رژه‌وه‌ندی هه‌ردوولامان بگرێته‌وه‌.

خه‌وارزم شاه كه‌ گوێ بیستی ئه‌و قسانه‌ی جه‌نكیزخان ده‌بێ، مه‌حمودی خه‌وارزمی بانگ ده‌كاو دیاریەكی به‌نرخی پێشكه‌ش ده‌كا و  پێی ده‌ڵێ ئه‌تۆ له‌ ئێمه‌ی و ده‌بێت پشتگیریمان لێبكه‌ی، داوای لێده‌كات ببێ به‌چاوی ئه‌و به‌سه‌ر جه‌نكیزخان ئینجا پێی ده‌ڵێ: [اصدقني  أجنكز خان ملك طمغاج الصين قال: نعم. فقال: ما ترى في المصلحة قال الاتفاق]  ڕاستبه‌ له‌گه‌ڵم جه‌نكیزخان موڵكی چینی گرته‌ ده‌ست؟ ئه‌ویش ده‌ڵێ به‌ڵێ، خه‌وارزم شاه ده‌ڵێ: چی به‌باش ده‌زانی؟ ئه‌ویش ده‌ڵێ پێكهاتن، خه‌وارزم شاه ڕازی ده‌بێ و په‌یمان ده‌به‌ستن و جه‌نكیزخانیش دڵی به‌و هه‌ڵوێسته‌ خۆش ده‌بێ و حاڵه‌ته‌كه‌ واده‌مێنێ تاوه‌كو بازرگانه‌كانی جه‌نكیزخان ده‌گه‌نه‌ وڵاتی خه‌وارزم شاه.

لێره‌ مێژوو نووسه‌كان له‌سه‌ر ژماره‌ی بازرگانه‌كان و په‌یوه‌ندی ئه‌و حاكمه‌ی كه‌ ئه‌و بازرگانانه‌ ده‌كوژێ چه‌ند بۆچونێكی جیاوازیان هه‌یه‌ لێره‌ ئیمام (الذهبي) ده‌فه‌رموێ: [وكان خال السلطان خوارزم شاه ينوب على بلاد ما وراء النهر، ومعه عشرون ألف فارس، فشرهت نفسه إلى أموال التجار وكاتب السلطان يقول: إن هؤلاء القوم قد جاؤوا بزي التجار، وما قصدهم إلا إفساد الحال وأن يجسوا البلاد، فإن أذنت لي فيهم. فأذن له بالاحتياط عليه. وقبض عليهم، واصطفى أموالهم]. 

واته:‌ خالی سولتان خه‌وارزم شاه حاكمی وڵاتی ئه‌و دیوی ڕووبار بوو ٢٠٠٠٠ سوارچاكی هه‌بوو، چاوی بڕییه‌ ماڵی بازرگانه‌كان و بۆ خه‌وارزم شاهی نوسی ئه‌وانه‌ به‌به‌رگی بازرگانی هاتوون، به‌ڵام له‌ڕاستیدا مه‌به‌ستیان سیخوریه‌ به‌سه‌ر وڵات. خه‌وارزم شاه ڕێی پێده‌داو حاكم بازرگانه‌كان ده‌كوژێ و ماڵه‌كانیشیان ده‌با، بێگومان ئه‌وه‌ش هه‌ڵوێستێكی ناحه‌كیمانه‌ بووه‌، ئینجا له‌وه‌ش ناحه‌كیمانه‌ تر، كوشتنی نوێنه‌ره‌كانه‌ له‌كاتێك فه‌رمووده‌ی پێغه‌مبه‌ری خوای له‌سه‌ره‌ كه‌ نوێنه‌ر ناكوژرێن- ابْنِ مَسْعُودٍ-  ڕه‌زاو ڕه‌حمه‌تی خوای گه‌وره‌ی لێبێ ده‌فه‌رموێ: {انَّ رَجُڵیْنِ اتَێا رَسُوڵ اللَّهِ صلَّى اللَّهُ عَڵیْهِ وَسَلَّمَ- رَسُوڵیْنِ لِمُسَیْلِمَه‌َ ، فَقَاڵ ڵهُمَا : اتَشْهَدَانِ اَنِّی رَسُولُ اللَّهِ؟ فَقَاڵا : نَشْهَدُ اَنَّ مُسَیْلِمَه‌َ رَسُولُ اللَّهِ، فَقَاڵ : ڵوْ كُنْت قَاتِلًا رَسُولًا لضرَبْت اعْنَاقَكُمَا} [فَجَرَتْ السُّنَّه‌ُ الَّا تُقْتَڵ الرُّسُلُ. التلخیص الحبیر فی تخریج احادیث الرافعی الكبیر٥ /٢٦٠ ]

واته:‌ دوو كه‌س دێنه‌ خزمه‌ت پێغه‌مبه‌ری خوا - صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ -  نوێنه‌ر موسه‌یله‌مه‌ی درۆزن بوون، پێغه‌مبه‌ری خۆشه‌ویست- صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ-  ده‌فه‌رموێ: شایه‌تمانی ده‌ده‌ن كه‌ من پێغه‌مبه‌ری خوام؟ ئه‌وانیش له‌وه‌ڵامدا ووتیان شایه‌تی ده‌ده‌ین كه‌ موسه‌یله‌مه‌ پێغه‌مبه‌ری خوایه‌، ئینجا پێغه‌مبه‌ری خۆشه‌ویستمان- صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ-  فه‌رمووی: گه‌ر نوێنه‌ر بكوژرابان ده‌مكوشتن، بۆیه‌؛ ابْنِ مَسْعُودٍ  ڕه‌زای خوای لێبێت، ده‌فه‌رموێ: سونه‌ت وایه‌  نوێنه‌ر نه‌كوژرێن.

به‌هه‌رحاڵ نوێنه‌ری جه‌نكیزخان دێنه‌ لای خه‌وارزم شاه پێی ده‌ڵێن: كه ‌تۆ ئه‌مانت دا به‌ بازرگانه‌كان و غه‌درت كرد، غه‌دركردنیش شتێكی ناشرینه‌ له‌ سوڵتانی موسڵمانان زۆر ناشرینتره‌. له‌و ڕیوایه‌ته‌ جه‌نكیزخان داوا ده‌كات ئه‌و حاكمه‌ی كه‌ بازرگانه‌كانی كوشتووه‌ ته‌سلیم به‌و بكرێ: فإن زعمت أن الذي فعلهُ خالط بغير أمرك، فسلمه إلينا، وإلا فسوف تشاهد مني ما تعرفني به   به‌لام خه‌وارزم شاه نوێنه‌ره‌كانیش ده‌كوژێ بۆیه‌ ئیمام  الذهبي   ده‌فه‌رموێ:  (فحصل عند خوارزم شاه من الرعب ما خامر عقلهُ، فتجلد، وأمر بقتل الرسل، فقتلوا، فيا لها حركة لما هدرت من دماء الإسلام، أجرت بكل نقطة سيلاً من الدم، تاريخ الإسلام للإمام الذهبي ٤٤ /٢٣ ) وای له‌و كاره‌ی كه‌ به‌هه‌ر دڵۆپێ جۆگه‌یێ خوێنی موسڵمانانی ڕشت.

ئابه‌م شێوه‌یه‌ ڕووداوه‌كان ده‌ستپێده‌كات و هه‌روه‌كو ئیمام (الذهبي) فه‌رمووی: ئه‌و كاره‌ی خه‌وارزم شاه لافاوی خوێنی هه‌ڵستان.

هه‌ر به‌هه‌مان شێوه‌ كتێبی (تاريخ الخلفاء) ی ئیمام (السيوطي)یش هه‌ر به‌هامان ڕیوایه‌ت هاتووه‌، هه‌روه‌كو كتێبی (سمط النجوم العوالي في أنباء الأوائل والتوالي/ العصامي)  هه‌ر هه‌مان ڕیوایه‌تی باس كردووه‌، به‌هه‌ر حاڵ خه‌وارزم شاه هه‌ڵه‌بوو له‌و كاره‌ی كه‌ كردی، ئه‌وه‌ش ده‌بێت دانی پێبنێین گه‌رچی  (راغب السرجاني) هه‌وڵ ده‌دات ئه‌و گومانه‌ له‌سه‌ر خه‌وارزم شا ه لابدات.

خاڵی دووه‌م:  (راغب السرجاني) له‌كۆتایی نوسینه‌كه‌ی باسی خاڵێك ده‌كا به‌ناوی (بغداد بين سقوطين!)  له‌ژێر ئه‌و ناویشانه‌ مه‌به‌ستیه‌تی به‌راوردێك بكات له‌نێوان دوێنێ و ئه‌وڕۆ، به‌ڵام زۆر به‌داخه‌وه‌ ئه‌و بڕگه‌یه‌ی زیاتر له‌ڕازاندنه‌وه‌ی ووتار ده‌چێ نه‌وه‌ك لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی زانستی به‌غدای به‌عس قه‌ت به ‌به‌غدای عه‌باسی یه‌كان ناچێ و به‌غدا ڕووخابوو به‌ده‌ست عه‌فله‌قی یه‌كان پێش ئه‌وه‌ی بڕوخێ به‌ده‌ست ئه‌مریكییه‌كان، ته‌تاریه‌كان پایته‌ختی خیلافه‌تیان ڕووخاند، ئه‌مریكییه‌كانیش پایته‌ختی به‌عسیان ڕووخاند كه ‌ئه‌وه‌ش ئه‌رزو ئاسمانی فه‌رقه‌، ڕووخانی خیلافه‌تی ئیسلامی كاره‌ساتێكی زۆر گه‌وره‌بوو ناهێنرێته‌ ڕیز ڕووخانی به‌عس، ئینجا یه‌كێك له‌و لێكچواندنانه‌ی ده‌ڵێ: [وكما تحالف بدر الدين لؤلؤ زعيم الأكراد في شمال العراق مع التتار كذلك تحالف أكراد الشمال العراقي مع الأمريكان].

ئه‌وه‌شیان به‌ڕاستی كاره‌ساته‌ كه‌سێكی ئه‌كادیمی كه‌سایه‌تییه‌ مێژوویه‌كان لێك جوودا نه‌كاته‌وه‌  (بدرالدين لؤلؤ) كابرایه‌كی ئه‌رمه‌نی بوو، حاكمی موصل بوو، موصلیش كوردو عه‌ره‌ب و توركمانی تێدابوو،  (بدرالدين لؤلؤ) له‌به‌رچی بكرێت به‌ماڵ به‌سه‌ر كورد، ئینجا ئه‌و به‌گشتی كردنه‌ له‌خیتابی (راغب السرجاني) شتێكی زۆر بێ ئینصاف و ناعادلیانه‌یه‌، ئه‌و ده‌زانێ له‌گه‌ڵ ڕووخانی به‌غدا موشه‌كی ئه‌مریكییه‌كان شاخ و داخی كوردستانیشی كوتایه‌وه‌، ده‌یتوانی بڵێ به‌شێكی كورد هه‌روه‌كو به‌شێكی عه‌ره‌ب و تورك و...هتد، كه‌ بێگومان ئه‌و كات قسه‌كانی دروستتر ده‌بوون، له‌كاتێكدا حاكمی هه‌ولێر سوڵتان (مظفر الدين كوكبري) به‌فه‌رمانی خه‌لیفه‌ سوپا ئاماده‌ ده‌كاو سه‌نگه‌ر له‌ ته‌تارییه‌كان ده‌گرێ، حاكمی هه‌ولێری نه‌كردۆته‌ ماڵ به‌سه‌ر كورد و كابرایه‌كی ئه‌رمه‌نی كردۆته‌ ماڵ به‌سه‌ر كورد.

 بدرالدين لؤلؤ   كێ یه‌؟

ئیمام  (الذهبي) له‌ مێژوویه‌كه‌یدا ده‌فه‌رموێ:[ لؤلؤ.السلطان الملك الرحيم، بدر الدين، صاحب الموصل، أبو الفضائل الأرمني الأتابكي] واته:‌ خاوه‌نی موصل ئه‌رمه‌نی ئه‌تابكی، واته‌: ئه‌رمه‌نی بووه‌. هه‌روه‌ها ئیمام (ابن كثير) ده‌فه‌رموێ: [وقد كان بدر الدين لؤلؤ هذا أرمنيا اشتراه رجل خياط، ثم صار إلى الملك نور الدين أرسلان شاه بن عز الدين مسعود بن مودود بن زنكي بن آقسنقر الاتابكي صاحب الموصل]. (البداية والنهاية١٣/٢٤٨) ئه‌رمه‌نییه‌تی به‌دره‌دین هیچ گومانی تیا نیه‌ وه‌گه‌ر ترسی درێژ كردنه‌وه‌ی بابه‌كه‌ نه‌بێت ئاماژه‌م به‌سه‌رچاوه‌ی زیاتر ده‌كرد.

ئینجا ئه‌و كه‌سه‌ - به‌دره‌دین- خاوه‌ن په‌یوه‌ندیه‌كی زۆر ناخۆش بوو له‌گه‌ل سوڵتان (مظفر الدين)ی    حاكمی هه‌ولێر، له‌ ساڵی ٦١٧ سوڵتان موزه‌فه‌ره‌دین هێرش ده‌كاته‌ سه‌ر موصل و سوپاكه‌ی به‌دره‌دین ده‌شكێنێ، دوایی صولح ده‌كه‌ن و شه‌ره‌كه‌ كۆتایی پێدێ. (بڕوانه‌: تاريخ الإسلام للإمام الذهبي٤٤/٣٤ ).   هۆكاری دوژمنداریه‌كه‌ش كچی سوڵتان موزه‌فه‌ر لای كوری سوڵتان عیزالدین مه‌سعود كوری نوره‌دین بوو دوای ئه‌وه‌ی كه ‌ده‌مرێ به‌دره‌دین هه‌ردوو كوڕی ئه‌و كه‌سه‌ ده‌كوژێی و خۆی ده‌سه‌ڵاتی موصل ده‌گرێته‌ ده‌ست.

ئینجا به‌دره‌دین كه‌ ده‌یبینێ سوڵتان موزه‌فه‌ر زۆر گرنگی به‌ مه‌ولودی پێغه‌مه‌ر ده‌دا -صلى الله عليه وسلم- ئه‌ویش گرنگی به‌رۆژێكی نه‌صرانیه‌كان ده‌دا به‌ناوی جه‌ژنی (الشعانين) له‌و ڕۆژه‌دا خه‌ریكی ڕابواردن و مه‌یی و گۆرانی ده‌بوو، وه‌كو بڵێی ئه‌و ڕۆژه‌ پیرۆز ڕابگرێ، بۆیه‌ شاعیرێكی ئه‌و كات ده‌ڵێ:

[ يعظِّم أعيادَ النّصارى تَلَهِيّاً .......... ويزعُمُ أنّ الله عيسى بن مريمْ ]

[إذا نَبَّهَتْهُ نخوةُ أَرْيَحِيّةٍ .......... إلى المجد قالت أرمنيّةٌ: غَمْ ]

بڕوانە : [  تاريخ الإسلام للذهبي الجزء الثامن والأربعون الصفحة ٣٢٤ ]

 

ئینجا سه‌رچاوه‌كان ئاماژه‌ به‌وه‌ش ده‌كه‌ن ئه‌و كه‌سه‌ مه‌یلی شیعه‌شی هه‌بووه [ بڕوانه‌: البداية والنهاية  ١٣/٢٤٨ ]

به‌هه‌رحاڵ (بدر الدين لؤلؤ) نه ‌كورد بووه‌ و نه‌ زه‌عیمی كوردانیش بووه‌، ئه‌وه‌ هه‌ڵه‌ی (راغب السرجاني)یه‌ هه‌ر ده‌رباره‌ی ئه‌و كه‌سه‌ حه‌ز ده‌كه‌م  تێبینیه‌ك بخه‌مه‌ ڕوو له‌سه‌ر نوسینه‌كه‌ی (محمد علي الصلابي) له‌كتێبی: (المغول - التتار- بين الانتشار والإنكسار) له‌سه‌ر ئه‌و كه‌سه‌، دكتۆر (الصلابي) ده‌ڵێ: [ ونقل الذهبي أنه قلد هولاكو جوهرة يتيمة قدمها هدية له وطلب أن يضعها في إذن هولاكو فأتكا ففرك أذنه وأدخل الحلقة في أذنه...] (لاپەڕە، ٢٠٣) واته:‌ ئیمام (الذهبي) باسی ئه‌وه‌ی كردووه‌ كه ‌گوایه‌ به‌دره‌دین خۆی ده‌چێته‌ لای هۆلاكۆو، ده‌چێته‌ سه‌رچۆك و گواره‌كه‌ ده‌كاته‌ گوێی هۆلاكۆ، دكتۆر(الصلابي) ئه‌و ڕیوایه‌ته‌ ده‌داته‌ پاڵ ئیمام (الذهبي) به‌ڵام  كاك دكتۆر هه‌ڵه‌ ده‌كا و ئیمام  (الذهبي) وای نه‌فه‌رمووه‌، فه‌رموون بابزانین ئیمام (الذهبي) چ ده‌فه‌رموێ: 

[ وذكروا لنا أنه سار إلى خدمة هولاوو، وقدم له تحفا سنية، منها دُرَّة يتيمة، والتمس أن يضعها هو في أذن الملك هولاكوو، فانكفأ على ركبته فمعك أذنه، وأدخلها في الخرم. فلما خرج فاق على نفسه وقال: هذا معك أذني، أو قيل ذلك لهولاكوو، فغضب وطلبه، فإذا هو قد ساق في الحال. والله أعلم بصحة هذا، فإني أستبعده. ولكنه ذهب إلى هولاكوو، ودخل في طاعته، وأعانه على مراده، فأقره على بلده، وقرر عليه ذهبا كثيرا في السنة. فلما مات انخرم النظام، ونازلت التتار الموصل، وعصى أهلها، فحوصرت عشرة أشهر، ثم أُخِذت، ولا حول ولا قوة إلا بالله. تُوُفّي صاحب الموصل يوم الجمعة ثالث شعبان، وقد كمل الثمانين] (تاريخ الإسلام للإمام الذهبي ٤٨ /٣٢٤ ). 

ڕاسته‌ ئیمام (الذهبي) ڕیوایه‌ته‌كه‌ دێنێته‌وه‌، به‌ڵام هه‌رخۆی ده‌فه‌رموێ: [والله أعلم بصحة هذا، فإني أستبعده] به‌ڵام ئیمام (الذهبي) هه‌ر دوای ڕیوایه‌ته‌كه‌ ده‌فه‌رموێ: خوا ده‌زانێ ئه‌و شته‌ ڕاسته‌ یان نا، به‌ڵام من به‌دوری ده‌زانم.

به‌ڵام ئه‌وه‌ی سه‌یره‌ نازانم له‌به‌رچی دكتۆر(الصلابي) ڕیوایه‌ته‌كه‌ی به‌ته‌واوی نه‌قل نه‌كردووه‌و ئه‌وقسه‌یه‌ی داوه‌ته‌ پاڵ ئیمام  (الذهبي)  له‌كاتێكدا ئیمام خۆی ده‌فه‌رموێ: من ئه‌و شته‌ به‌دوور ده‌زانم.

به‌هه‌رحاڵ جه‌نكیزخان و هۆلاكۆی كوڕەزاكه‌ی له‌عنه‌تی خوای گه‌وره‌یان له‌سه‌ر بێت تاوانێكی یه‌كجار گه‌وره‌یان دژ به‌و ئومه‌ته‌ ئه‌نجامدا، تا باوه‌ڕ بمێنێ دوور نیه‌ ده‌یان و سه‌دانی وه‌كو جه‌نكیزخان و هۆلاكۆ بێنه‌وه‌ ووجود، ئه‌وه‌ی كه‌ گرنگه‌ یه‌ك ڕیزی موسڵمانان و له‌خوا دانه‌نبڕێن، له‌هه‌مان كاتیشدا ئه‌وه‌ بێنینه‌وه‌ یاد كه‌ به‌رپرسیارێتی له‌ ئیسلام ئه‌مانه‌ته‌ و هیچ به‌رپرسێك هه‌نگاوێكی ناحه‌كیمانه‌ نه‌هاوێ ببێته‌ مایه‌ی میحنه‌ت بۆ ئومه‌ته‌كه‌ی و نه‌چێته‌ بن بارێك بۆی هه‌ڵنه‌گیرێ، ئه‌وانه‌ و ده‌یان په‌ندی تر له‌چیرۆكه‌كه‌ وه‌رده‌گیرێ.

له‌كۆتاییدا ده‌ڵێم خوای گه‌وره‌ پاداشتی هه‌موو كه‌سێك بداته‌وه‌ كه‌ دڵسۆزانه‌ خزمه‌تی ئه‌و ئیسلامه‌ بكات به‌قسه‌ یا به‌ نوسین، به‌ڵام له‌هه‌مان كاتیشدا سه‌رنجی برایانم ڕاده‌كێشم بۆئه‌وه‌ی خۆیان به‌سه‌رچاوه‌كان خه‌ریك بكه‌ن، زۆرجار كتێبێك كه‌ فیكری كه‌سێكه‌ لافاوێك له‌فه‌وزاو جۆرێك له‌ كاردانه‌وه‌ی هه‌رزه‌كارانه‌ به‌رپا ده‌كات، بۆیه‌ گرنگه‌ به‌ڵگه‌كان له‌سه‌رچاوه‌كان وه‌ربگرین و كاتی ئه‌وه‌ هاتووه‌ گه‌نجی خۆمان له‌وه‌ ڕابێن سه‌رچاوه‌كان بكه‌ن به‌فیلته‌رێك له‌ڕووی ئه‌و ڕێژه‌ زۆره‌ له‌نوسین و ووتارانه‌ كه‌ ڕوو له ‌وڵاتمان ده‌كه‌ن.

 

لێکۆڵینەوەو ئامادەکردنیم. سەرباز محمد حسن

Switch mode views: